Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng biến động và chủ nghĩa bảo hộ thương mại dần quay trở lại trên nhiều thị trường trọng yếu, Việt Nam – một nền kinh tế xuất siêu đang đối diện với một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ thương mại với Hoa Kỳ.
Sau nhiều vòng đàm phán thương mại căng thẳng, Mỹ đã chính thức áp dụng mức thuế mới đối với hàng hóa từ Việt Nam: 20% đối với các mặt hàng xuất khẩu trực tiếp và 40% đối với hàng hóa có nguồn gốc từ nước thứ ba nhưng trung chuyển qua Việt Nam trước khi vào thị trường Mỹ. So với mức thuế suất ưu đãi trước đây chỉ dao động trong khoảng 0-5%, sự điều chỉnh này được xem là một cú sốc chính sách đáng kể, tạo ra áp lực lớn buộc các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải tái cấu trúc chiến lược một cách toàn diện và có hệ thống.
Đằng Sau Mức Thuế Mới: Chủ Nghĩa Bảo Hộ Và Lo Ngại “Chuyển Tải Thương Mại”
Quyết định của Mỹ không hoàn toàn là một động thái đơn lẻ hay bất ngờ. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị – kinh tế ngày càng căng thẳng, đặc biệt là với Trung Quốc, Mỹ đang tăng cường kiểm soát chuỗi cung ứng và đặt nghi vấn về việc một số quốc gia là điểm trung chuyển nhằm né tránh thuế quan từ nước thứ ba. Việt Nam – với vai trò là một mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng châu Á cũng không nằm ngoài tầm ngắm.
Theo báo cáo của USTR (Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ), có những dấu hiệu cho thấy một số mặt hàng (đặc biệt trong lĩnh vực điện tử, may mặc, máy móc) có thể được gia công sơ bộ hoặc chỉ lắp ráp đơn giản tại Việt Nam trước khi xuất khẩu sang Mỹ nhằm tránh mức thuế cao áp đặt lên Trung Quốc. Dù Việt Nam đã chủ động hợp tác để làm rõ vấn đề, thì lo ngại về chuyển tải thương mại (trade transshipment) vẫn khiến Mỹ áp dụng biện pháp phòng vệ mang tính cảnh báo.
Phản Ứng Của Doanh Nghiệp Việt Nam: Sự Chuẩn Bị Cho Những Kịch Bản Khắc Nghiệt
Trước thông tin mới, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam tỏ ra thận trọng và chủ động lên kịch bản ứng phó. Từ ngành gỗ, dệt may cho tới linh kiện điện tử – tất cả đều đối mặt với rủi ro giảm sức cạnh tranh khi mức thuế tăng lên 4 đến 5 lần.
Theo ông Đỗ Xuân Lập – Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (Viforest): mức thuế 20% sẽ là “cú đấm” trực diện vào biên lợi nhuận vốn đã bị bào mòn bởi chi phí logistics tăng, chi phí lao động và nguyên liệu đầu vào leo thang trong những năm gần đây.
Trong nỗ lực giữ thị phần tại Mỹ – vốn là thị trường lớn nhất của nhiều ngành hàng, doanh nghiệp buộc phải cân đối lại chiến lược giá. Cụ thể:
- Tái cơ cấu giá thành: Thay vì cắt giảm chất lượng, doanh nghiệp đang cố gắng cải tiến quy trình sản xuất, ứng dụng công nghệ nhằm giảm chi phí không hiệu quả.
- Chấp nhận giảm giá bán: Để duy trì đơn hàng và mối quan hệ lâu dài với đối tác Mỹ, nhiều doanh nghiệp chấp nhận hy sinh biên lợi nhuận trong ngắn hạn.
- Tăng giá trị gia tăng nội địa: Một số doanh nghiệp chuyển hướng sang gia công sâu hơn, đầu tư dây chuyền hiện đại để thoát khỏi cáo buộc “gia công sơ sài”, nhắm tới chứng nhận xuất xứ minh bạch.
Chiến Lược Thích Ứng: Đa Dạng Hóa Thị Trường và Tăng Năng Lực Phòng Vệ
Cú sốc chính sách lần này không chỉ đặt ra yêu cầu “chữa cháy” ngắn hạn mà còn thúc đẩy các doanh nghiệp Việt tư duy lại toàn bộ chiến lược thị trường và năng lực nội tại. Giải pháp mang tính dài hạn bao gồm:
- Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu
Bài học từ cú sốc Brexit, chiến tranh thương mại Mỹ – Trung hay đại dịch Covid-19 cho thấy việc phụ thuộc quá lớn vào một thị trường là rủi ro chiến lược. Mặc dù Mỹ là thị trường chiếm tỷ trọng xuất khẩu cao (chiếm khoảng 28% tổng kim ngạch xuất khẩu Việt Nam năm 2023), các doanh nghiệp đang đẩy mạnh khai phá các thị trường:
- Châu Âu thông qua EVFTA (Hiệp định thương mại tự do Liên minh châu Âu-Việt Nam), với lợi thế thuế suất ưu đãi.
- Nhật Bản và Hàn Quốc nhờ CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) và các FTA (Hiệp định Thương mại Tự do) song phương.
- Ấn Độ và Trung Đông – những thị trường tăng trưởng nhanh nhưng ít bị ảnh hưởng bởi chính sách bảo hộ của Mỹ
2. Tăng cường năng lực phòng vệ thương mại
Thương mại quốc tế ngày nay không còn là “sân chơi” dành riêng cho các tập đoàn đa quốc gia; các doanh nghiệp Việt Nam, dù quy mô vừa và nhỏ, cũng cần phải chủ động tiếp cận và thích nghi với những khái niệm như: chống bán phá giá, chống trợ cấp và các biện pháp phòng vệ thương mại. Nhằm nâng cao năng lực ứng phó của doanh nghiệp trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật và phi thuế quan ngày càng gia tăng, Bộ Công Thương đã chủ động tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu, đồng thời khuyến khích cộng đồng doanh nghiệp:
- Xây dựng hệ thống chứng từ xuất xứ rõ ràng (C/O – Certificate of Origin).
- Chủ động theo dõi và cập nhật kịp thời các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật và chính sách thương mại từ các thị trường đối tác trọng yếu.
- Tăng cường phối hợp với các hiệp hội ngành hàng nhằm xây dựng tiếng nói tập thể, bảo vệ lợi ích chính đáng của doanh nghiệp trong các vụ việc liên quan đến điều tra và tranh chấp thương mại.
Cú Hích Chuyển Mình: Buộc Doanh Nghiệp Việt Tái Định Hình Chiến Lược Xuất Khẩu
Dù chịu áp lực ngắn hạn, mức thuế mới có thể là cú hích cho các doanh nghiệp Việt Nam chuyển dịch từ “gia công” sang “chế tạo”, từ “xuất khẩu sơ cấp” sang “xuất khẩu tinh”. Để hiện thực hóa điều đó, cần sự phối hợp ba chiều:
- Nhà nước: Hoàn thiện thể chế thương mại, đầu tư vào hạ tầng logistics, hỗ trợ các chương trình nâng cao năng suất ngành.
- Doanh nghiệp: Tái định vị vai trò trong chuỗi giá trị toàn cầu, tăng đầu tư vào R&D và quản trị thương hiệu quốc tế.
- Hiệp hội – viện nghiên cứu: Làm cầu nối thông tin chính sách, hỗ trợ pháp lý và đàm phán thương mại tập thể.
Bản Lĩnh Trong Bối Cảnh Biến Động
Mức thuế mới từ Mỹ không đơn thuần là một thay đổi thuế suất, mà còn là tín hiệu phản ánh rõ nét những bất định ngày càng gia tăng trong cục diện kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh đó, các quốc gia đang phát triển như Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực thích ứng và chủ động tái định vị mình trong chuỗi giá trị quốc tế. Dù áp lực trong ngắn hạn là điều khó tránh khỏi – đặc biệt về chi phí sản xuất và sức cạnh tranh thị trường, nhưng về dài hạn, chính những thách thức từ bên ngoài có thể trở thành đòn bẩy cho một quá trình chuyển đổi mang tính chiến lược: từ mô hình tăng trưởng dựa vào khối lượng sang định hướng xuất khẩu dựa trên giá trị và chất lượng.
